Quản trị An ninh Phi truyền thống để phát triển bền vững

trung quoc hieu ro ho la ke cuop hoang sa 5QUẢN TRỊ AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG ĐỂ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

 * Nguyễn Văn Hưởng, Bùi Văn Nam, Hoàng Đình Phi

 Hội nhập toàn cầu mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng làm gia tăng nhiều thách thức, rủi ro, nguy cơ, nguy hiểm và tổn thất cho cả nhà nước, con người và doanh nghiệp khi các vấn đề an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống chưa được đánh giá và quan tâm đúng mức. Bài viết này tóm tắt một số kết quả nghiên cứu liên ngành của nhóm tác giả với mong muốn giới thiệu một cách tiếp cận mới và góc nhìn mới về quản trị an ninh phi truyền thống để phát triển bền vững ở cả cấp độ quốc gia, cộng đồng và doanh nghiệp.

 

AN NINH TRUYỀN THỐNG VÀ AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG

An ninh trong tiếng Anh gọi là security và có hàm ý là mức độ an toàn (safety) cao nhất cho chủ thể. Trong nhiều từ điển tiếng Trung thì an ninh và an toàn được dùng chung một từ an toàn (安全) [ān quán là phiên âm và giải thích bằng tiếng Anh là: safe; safety; secure; security]. An ninh có ý nghĩa là sự tồn tại, an toàn, bình an, không có nỗi lo, rủi ro, mối nguy, sự cố hay tổn thất về người và của. Ngược lại với an ninh là mất an ninh (insecurity) là rủi ro, là nguy hiểm, là tổn thất… Lịch sử đã chứng minh rằng con người không thể có cuộc sống ổn định và phát triển bền vững (PTBV) nếu như không có an ninh và một quốc gia cũng không thể phát triển bền vững nếu không đảm bảo được an ninh cho con người và doanh nghiệp trong tất cả các lĩnh vực đời sống, sản xuất và kinh doanh (3).

An ninh truyền thống (traditional security) là một khái niệm quen thuộc và mang tính truyền thống, xuất phát từ các nghiên cứu quốc tế về an ninh, chiến tranh, hòa bình… Theo đa số các học giả quốc tế thì an ninh truyền thống chính là an ninh quốc gia (national security). Ayoob (5) cho rằng “an ninh hay mất an ninh được định nghĩa trong mối quan hệ với các tình huống bị tổn thương, cả bên trong lẫn bên ngoài, mà nó đe dọa hay có khả năng phá hủy hay làm suy yếu cấu trúc nhà nước, cả về mặt lãnh thổ, thể chế và chế độ cai trị”. Luật An ninh quốc gia của Việt Nam năm 2004 (1) đã xác định “An ninh quốc gia là sự ổn định, phát triển bền vững của chế độ XHCN và Nhà nước CHXHCNVN, sự bất khả xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc”.  Như vậy có thể nói an ninh truyền thống là khái niệm có nội hàm là an ninh quốc gia theo cách tiếp cận lấy quốc gia hay nhà nước làm trung tâm (state-centered approach).

Quan điểm về an ninh quốc gia đã có những thay đổi kể từ khi kết thúc chiến tranh lạnh (1947-1991), bức tường Berlin sụp đổ (1998) và Liên Xô cũ tan rã (1991). Tình hình chính trị thế giới trở lên phức tạp và hỗn loạn hơn. Xung đột giữa các quốc

gia, xung đột về sắc tộc, xung đột về tôn giáo ngày càng trở nên gay gắt hơn. Thế giới

trở nên phẳng hơn và đang bước sang giai đoạn hội nhập nhanh với sự phát triển như vũ bão của các công nghệ mới, công nghệ thông tin và truyển thông, mạng Internnet, các dòng chảy thông tin, quan điểm, ý tưởng, đầu tư, thương mại, du lịch, du học, văn hóa… Thế giới đang đứng trước các nguy cơ của biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh, trong khi vẫn đang phải đối phó với các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội… Tất cả các yếu tố trên đều là những thách thức lớn đối với an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống, đe dọa sự tồn tại và phát triển của cả các quốc gia lẫn loài người. Nếu không được nhận diện, phân tích nguyên nhân và có giải pháp dài hạn hay chiến lược

* Thượng tướng, TS. Nguyễn Văn Hưởng, nguyên Thứ trưởng Bộ Công an

Thượng tướng, PGS.TS. Bùi Văn Nam, Thứ trưởng Bộ Công an

PGS.TS. Hoàng Đình Phi, Chủ nhiệm Khoa QTKD (HSB), ĐHQGHN.

ứng phó thì các mối nguy hiểm và tác động tiêu cực phát sinh từ các vấn đề an ninh phi truyền thống (non-traditional security) có thể phá hủy cả thế giới mà không cần phải dùng đến súng đạn. Ví dụ, chỉ xem xét riêng trong lĩnh vực chính trị thì trong hai thập kỷ gần đây đa số các chính trị gia phải nhìn nhận rằng ứng phó với tình trạng mất an ninh con người, mất an ninh lương thực, mất an ninh năng lượng, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, khủng bố, tội phạm mạng, tai biến do biến đổi khí hậu… là các ưu tiên trong chính sách an ninh quốc gia và chiến lược an ninh quốc gia. Trong khi đang phải gồng mình để đối phó với khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh, thảm họa thiên nhiên… thì cả thế giới vẫn đang phải lo đối phó với IS và cả châu Âu đang phải đối phó với làn sóng di cư từ châu Phi đến châu Âu… Vì vậy quản trị tốt an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống (những vấn đề an ninh mới) có một vị trí đặc biệt quan trọng để đảm bảo an ninh toàn cầu và an ninh của từng quốc gia.

 quan trị an ninh phi truyen thong

Nguồn:  Nguyễn Văn Hưởng, Bùi Văn Nam, Hoàng Đình Phi, 2015.

Các nghiên cứu về an ninh và an ninh phi truyền thống đang được phát triển mạnh trên nền tảng các tư tưởng tiến bộ như: chủ nghĩa duy vật lịch sử (historical materialism), chủ nghĩa hiện thực (realism), chủ nghĩa tự do (liberalism), chủ nghĩa kiến tạo (constructivism)… Bên cạnh cách tiếp cận truyền thống lấy nhà nước làm trung tâm thì nhiều nhà khoa học đã và đang sử dụng cách tiếp cận mới là lấy con người làm trung tâm (people-centered approach) để phát triển các nghiên cứu về an ninh phi truyền thống, trong đó nhấn mạnh các vấn đề an ninh phi truyền thống đe dọa trực tiếp tới sự tồn tại và phát triển của cả con người (các cá nhân, nhóm dân cư, cộng đồng, tổ chức, doanh nghiệp…) và nhà nước (đảng cầm quyền, thể chế…) trong bối cảnh toàn cầu hóa, biến đổi toàn cầu và biến đổi khí hậu như: an ninh doanh nghiệp gắn với an ninh kinh tế; an ninh doanh nghiệp gắn với an ninh con người; an ninh con người và sức khỏe; an ninh lương thực; an ninh môi trường; an ninh năng lượng; an ninh văn hóa và giáo dục; an ninh mạng và an ninh thông tin…

Trên thế giới thì các vấn đề an ninh phi truyền thống đang diễn biến phức tạp. Năm 2011, cả thế giới bất ngờ khi Hy Lạp rơi vào tình trạng phá sản, mất khả năng

kiểm soát nền kinh tế và mất khả năng trả nợ với số nợ công lên tới 355 tỷ Euro trong

khi GDP chỉ đạt 163 tỷ Euro. Rủi ro và mất mát lớn hơn nữa cho nhiều quốc gia và doanh nghiệp trên thế giới là sự sụp đổ do hoạt động cho vay dưới chuẩn của đế chế tài chính có lịch sử hơn 150 năm là Lehman Brothers tại Mỹ năm 2008 đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng kinh tế – tài chính toàn cầu mà cho đến nay hậu quả vẫn chưa thể khắc phục hết. Việt Nam cũng phải chịu đựng nhiều mất mát do tác động của cuộc khủng hoảng toàn cầu này khi trong giai đoạn khủng hoảng 2008-2014 đã có hàng chục nghìn doanh nghiệp phá sản, có cả các tập đoàn kinh tế lớn của nhà nước bị thua lỗ, nhiều doanh nhân vướng vòng lao lý, nhiều lao động thất nghiệp, an ninh kinh tế của Việt Nam bị ảnh hưởng, tác động tiêu cực tới quá trình phát triển bền vững của Việt Nam… Nếu giành thời gian để tập hợp, thống kê và phân tích kỹ các trường hợp mất an ninh phi truyền thống gây tổn thất lớn và đe dọa an ninh các quốc gia và an ninh toàn cầu thì có thể đi đến kết luận rằng trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay một quốc gia rất có thể bị sụp đổ, bị lật đổ hay bị xâm lược bằng các hành động phi quân sự, không phải là xung đột hay chiến tranh có vũ trang. Bảng 1 là kết quả thu được trong quá trình nhóm tác giả nghiên cứu, xây dựng và triển khai Chương trình đào tạo Thạc sỹ quản trị An ninh phi truyền thống tại Khoa Quản trị Kinh doanh (www.hsb.edu.vn)  thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Bảng này dùng để so sánh, phân tích và xác định các điểm chung và điểm mới giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống. Đây là một cơ sở khoa học hay cơ sở lý luận cơ bản đầu tiên để tăng cường nhận thức của con người về an ninh quốc gia và an ninh phi truyền thống. Trên cơ sở đó có thể tiếp tục phân loại để nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề cần quản trị hay vận dụng các công cụ khác nhau để quản trị tốt các lĩnh vực an ninh phi truyền thống ở

cấp độ quốc gia hay cấp độ doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, ở cấp độ quốc gia thì các nhà quản lý các cấp từ trung ương đến

địa phương cũng đã bắt đầu quan tâm tới các vấn đề về an ninh phi truyền thống trong quá trình hoạch định và thực thi các chiến lược phát triển bền vững kinh tế, xã hội và đảm bảo an ninh quốc phòng. Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam đang phải đối phó với rất nhiều khó khăn thách thức như: nghèo đói, thiên tai, dich bệnh, ô nhiễm môi trường, an ninh mạng và an ninh thông tin… thì việc nghiên cứu và đào tạo nguồn nhân lực cho lĩnh vực đảm bảo an ninh phi truyền thống nói trên là vô cùng quan trọng và cấp thiết.